Tlangau Theology han tih ngawt mai chu eng tihna nge, enge a pawimawhna kan ti mai thei. Mizo pipute hun lai atang pawhin Tlangau chu mi ngaihsan an ni ngailova, an hnathawh chu pawimawh hle mahsela mi hnuaihnung deuhte tih turah an ngai a, chuvangte pawh chu ani ang, tlangau pawimawhna hian sawi a hlawhlo hle. He article „Tlangau Theology‟ tih a kan chhui tum ber chu kan pi leh pute hun lai atanga vawiini thleng a tlangau tih tawngkam leh tlangau vin Mizo hnamzia (culture) leh sakhuana (religion) a hmun pawimawh tak a luah dan te, Mizorama chanchintha thehdarhna leh Kohhran thanna tur atana hmanraw tangkai tak anih bakah Mizote tana Pathian thu zirna (theology) atana pawimawh leh ril tak anih dante kan chhui dawn ani.
Tlangau Awmzia: Hmanlai Mizote chu lal leh upate rorelna hnuaiah an khawsa thin a. Lal leh upate thuchhuak veng tina mipui hnena puangzartu an awm thin a, chu chu tlangau tiin an vuah. Tlangau chu lal leh upate thu kal lam leh hawng lam hriatpui vektu ani. Lal leh upate thurel thu kher lo, mibo zawn tur thute leh kang thelh thu leh thu pawimawh dang vangtlang ina hriatturte puangzartu ani. Hmanlai kan pi leh pute hunah chuan tunlai angin chanchin in hriat pawhna tur hmanrua- radio, television, internet leh phone te a awm velo. Thu chhia a tha khawtlangin hriattirna hmanraw pawimawh ber chu tlangau kha ani. Tin, tlangau an au lai reng rengin bengchheng siam loh tur ani a, in chhungah an awm emaw, khawlaiah emaw, hnathawh lai an nei ani pawhin an thiltihlai dah thak khawp pawhin tlangau thu chu ngun takin an ngaithla thin.
Tlangau leh Kristianna: Mizoten chanchintha kan lo dawnsawn dan leh kan hriatthiam dan te, chanchintha kan hril hmasak ber dante kha tlangau tih dan hmangin ani tih a lang chiang khawp mai. Mizorama chanchintha hriltu missionary te khan chanchintha kha Mizovin tlangau kan tihdan hmangin kawngpuiah te, tlangah te, luhkapui/leikapui, zawlbuk leh kawn vengahte an tlangaupui a. Tin, Mizo Kristian hmasa ber Khuma leh Khara te pawh khan kha chanchintha tlangau ah tang nghalin Mizoram hmun hrang hrangah an zin kual a, „Isua hi lo ring ve tawh rawh u!‟ tiin an tlangau thin tih chanchin ziaktu thenkhatte lehkhabu atang pawhin kan hmu thei1
Pastor Vanchhunga Mizo pastor hmasa te zinga mi pawh khan Pukpui khawlaia chanchintha a tlangaupui thu Pu Lalhmuaka a hrilh thu a lehkhabu ziakah kan hmu.2 Mizo Kristian hmasa apiangte kha chu chanchintha tlangau ah an tang zel a, Pu Lalhmuaka vekin Kristian hmasa Zathanga leh Parima te pawhin Lunglei leh a chhehvelah zin kualin an thlenin an luh hma hmain khawlaiah chanchintha tlangau tih dan angin an tlangaupui lauh lauh thu a ziak kan hmu.3 A tawi zawngin, missionary te khan tlangau hmangin chanchintha an rawn pu lut a,Kristian apiangte chu tlangau ah tang nghal zelin chachintha chu an tlang-au pui ta zel a, kum reilote chhungin Mizorama a zofa zawng zawngte chu Kristianah kan lo inpe ta deuh vek mai ani.
Tlangau leh Chanchinbu: Missionary te Mizorama an lo kal hma kha chuan Mizoten ziak leh chhiar pawh kan thiam lova, chanchin kan in hriattirna leh hriatpawhna ber pawh –mihring ataka kal chhuakin tlangau leh zualko hmangte, zawlbuka val upa titi leh mikhual titi atangte khan ani deuh mai a. Missionary tena A AW B min siam saka ziak leh chhiar kan lo thiam tak atang khan kan tlangau dan pawh alo changkang leh zual a, tawngka mai bakah thuziak hmangte pawhin kan tlangau ta zel ani.
Mizorama missionary hmasa J.H. Lorrain leh F.W. Savidge te pawh khan tlangau emaw tlang-
1 Lloyd, Meirion J. History of the Church in Mizoram: Harvest in the Hills (Aizawl: Synod publication Board,
1991.5); Saiaithanga. Mizo Kohhran Chanchin, (Aizawl, Mizoram: Regional Theological Literature
Committee, 1993)16.
2 Lalhmuaka, Zoram Thim Ata Engah (Aizawl Mizoram: Synod Publications Board, 1988) 111.
3 Ibid, 115.
au vin Mizote nunah hmun pawimawh tak a luah tih hrerengin kum 1894 a chanchinbu (magazine) an siam kha “Missionary Tlangau” tiin an vuah a. He chanchinbu hi vawiinni thlenga Mizoram Baptist Kohhran chanchinbu pawimawh berte zinga mi ala ni reng a thuziak hmangin chanchintha tlang-au hna chu ala thawk reng ani. Mizo pi leh pute nunah tlangau leh tlang-au khan hmun pawimawh tak a luah ani tih a chian em emna chu Kohhran dingthar khan chanchinbu hmingah tlangau an vuah deuh zel. Mizoram Presbyterian Kohhran chanchinbu hmasa ber pawh kha hming dang vuah lovin “Krista Tlangau” tiin October 1911 khan chhuah tan ani a, kuminah a kum 100 na an lawm a, he kum 100 chhunga Kristian Tlangau chanchinbu ina kawng chi hrang hranga tlangau hna a thawh hlawk zia chu sawi senloh khawpin a tam ani. Kum 1918 ah Salvation Army of Mizoram din ani a, an chanchinbu hmasa ber pawh chu “Sipai Tlangau’ ti hming vuahin kum 1931 khan chhuah tan ani ve leh a, hei pawh hi vawiinni thlenga Sipai Pawl rawngbawlna vawn fung ala ni reng ti ila kan sawi sual awm love. Kum 1987 khan Mizo Kristian te zingah mi thenkhat Mizote hi Israel hnam bo Mannesia thlahte kan ni tih ringtu pawl an lo chhuak a, an ni pawh hian pawl an han din atanga reilote ah chuan chanchinbu an siam a, a hmingah „Israel Tlangau’ tih an vuah bawk. Heng a chunga kan han tarlan bakah pawh hian Mizoramah tlangau hming vuah tualchhung leh Kohhran chanchinbu hrang hrangah sawi tur tam tak ala awm ngei ang.
Tlangau leh Bible: Baibul pumpui chu Mizo tawngin kum 1959 khan lehlin zawh ani a,4 he Bible lehlinna hna hi missionary J.H. Lorrain, F.W.Savidge, F.E. Jones, F.J. Sandy, Dr. Fraser, J.M. Lloyd, W.A.R.Wengner, Rev. F. Raper, Rev.H.W.Carter, Mr. Basil. E. Jones ,Ms. E.M. Chapman leh Mizo lehkhathiam hmasa engemaw zah-Pu Suaka (Durtlang lal), Pu Thangphunga, Pu Chhunruma, Pu Vanchhunga, Pastor Zathanga, Pastor Challiana, Pastor Chuautera, Pu Darruma, Pu Darchhunga. Pastor Chhuahkhama, Pastor Saiaithanga, Pastor Liangkhaia, Pastor Thanga, Pu Muka, Pu Pasena, Pu Vanchuanga, Pastor Zairema, Pastor Chuautera, Pastor Zathanga, Pastor Challiana, Pastor C.L.Hminga, Pi. Zirtiri, Pu Thala te thawhrimna rah ani. Tawng danga Baibul lehlin chungchangah hian hnamzia (culture) tawng (language) leh sakhua (religion) in hmun pawimawh tak a luahve tlat avangin Mizo tawnga Baibul lehlinah pawh hian Mizo pi leh pute nun (culture), sakhua (religion) leh tawng (language) khan dinhmun pawimawh tak a luah tlat ani tih chu tlangau theology kan chhui atang pawh hian a chiang hle.
Tlangau tih leh a zawlpui thumal tam takte Mizo Baibul-ah hman ani a. Thuthlunghlui ah a hmasa bera kan hmuh chu Exodus 32:5b-ah tin Arona chu a tlangau va, “Naktukah hian Lalpa tan kut awm rawh se” ati a. Hetah hian tlangau tih chu thiltih (verb) angin hman ani a, Hebrai tawng chuan „vai·yik·ra‟ tih ani a, English chuan announced or proclaimed tiin an let thung. Daniel 3:4a ah chuan -Tin, ring takin tlangau a lo au va” tih kan hmu a, hetah thung hi chuan tlangau tih chu lal Nebuchadnezzar-a tlangau (herald) „pronoun‟ (mihring hming aiawh) in hman ani thung. Heta tlangau hi Hebrai tawng chuan „ve·cha·ro·v·za‟ ani. Tin, a dang leh ah chuan tlangau thumal atanga hman ‘tlangaupui’ („to herald,‟ to proclaim, or to make known) tih kan nei leh a, hei hi Mizo Baibul ah vawi 20 lai hman ani. Psalm 40: 9 ah chuan -Inkhawmna ropui takah chuan felna chu ka tlangaupui a tih ziak kan hmu a, heta tlangaupui tih hi Hebrai tawng chuan „bis·sar·ti‟ tih ani thung. Sam 50:6 ah chuan English in „the heavens „declare‟ his righteousness‟ (RSV) tih kan hmu a. Heta English a declare tih hi Hebrai tawng chuan
„vai·yag·gi·du‟ ani a, Mizo tawngin „tlangaupui‟ tiin kan dah bawk. Lalpan Jona chu Ninevi ah an sualna avanga Pathian thinurna lo thleng tur tlangaupui turin a tir a (Jona 1:2). Heta tlangaupui tih hi Hebrai tawng chuan „u·ke·ra‟ tih ani a, English in „cry out‟, „call out‟ „preach‟ leh „announce‟ ti te a lehlin ani. Heng English te hi a ngialngan a lehlin tur nise chuan „tap chhuak‟, „ko chhuak‟ „hril‟ emaw „puang‟ ti tein kan dah awm e. Amaherawhchu ‘tlangaupui’ han tih mai khan Mizo thinlungah chuan a chiang em em ani. Chuvang chuan Hebrai tawng a thumal hrang hrang- vai·yik·ra (tlangau) ve•cha•ro•v•za (tlangau), bis•sar•ti (tlangaupui)‟ leh
4 Zairema, Kan Bible Hi (Kolkata: Swapna Printing Works, 2003). 177.
vai•yag•gi•du (tlangaupui) te hi Mizote tana hriatthiam awlsam tura lehlin ve mai an nih hmel.
Thuthlungthar ah pawh hian hmun tam takah tlangau tih leh a zawlpui thumal hman thahnem tak a awm a, hengte pawh hi a tlupui tawngkam dang hman ai pawhin Mizo tan chuan Baibul letlingtutena Mizo hnamzia (Mizo culture) mila an lo hman hi a chiang bik riau te pawhin a hriat theih. Matthaia 10:27 ah chuan, „what I say to you in the dark, tell in the light; and what you hear whispered, proclaim from the housetops (RSV) tih kan hmu a. Heta English a proclaim ti a an lehlin hi Greek tawng chuan „kēruxate‟ tih ani a, Mizo tawng pawhin „puang‟ tih a hman ve mai awm anih lain ‘tlangaupui’ tih hman ani leh a, in chunga tanga puang tih ai chuan in chung atanga tlangau tih emaw tlangaupui tih kha chu Mizo rilru ah chuan a chiang hle zawk ani. Luka
8:39b a Lal Isuan ramhuai pai a dih dam khan khawpui chhung zawng zawngah chuan Isuan a tan thil a tihsak ropuizia chu a tlangaupui a tih kan hmu leh a, heta tlangaupui tih hi Greek tawng chuan „kērussōn‟ English chuan „proclaiming‟, „publishing‟ or „telling‟ ti ten an letling.
Tirhkohte 8:5 ah chuan Phillipan Samaria khawpuia Krista thu a tlangaupui thu kan hmu leh a. Heta tlangaupui ti a kan hman pawh hi Greek tawng chuan „ekērussen‟ tih ani. Tichuan Greek tawng thumal hrang hrang- kēruxate, kērussōn leh ekērussen tihte chu tlangaupui tiin kan hmang vek ta tihna anih chu.
Heng a chunga kan han sawi lan bakah pawh hian Mizo tawnga tlangaupui tih a kan hman mai, mahse Greek tawng chuan a awmzia dang deuhsi leh English pawh a awmzia leh lehlin dan hrang hret hret „preach/preached/preaches/preaching‟ ti a an lehlin te a awm a chung zinga thenkhatte chu Tirhkohte 10: 42 kēruxai; Tirhkohte 19:13; kērussei; Tirhkohte 20:25; kērussōn (preaching); Galatia 2:2; kērussō (preach); Colosa 1:23 kēruchthentos (preached/proclaimed); I Petera 3:19 ekēruxen (preached). Henga kan han tarlan ang hian Greek leh English ah chuan a sawidan leh a awmzia te dang hret hret mahsela Mizo tawnga tlangaupui ti a kan hman mai hi a awmloh hu na emaw a awmzia a tihbona a awm lem lova, tlangaupui han tih mai kha a in hmeh thluam zawk emaw tih tur ani.
Thumal dang „tlangaupuitu‟ tih pawh hi Mizo Baibul ah kan hmu nual a I Timothy 2:7 kan chhiar chuan Paula chu chanchintha tlangaupuitu anga a inchhal thu kan hmu a. Heta Mizo tawng tlangaupuitu ti a kan hman hi Greek tawng chuan „kērux‟ tih ani a, English chuan
„preacher‟, „announcer‟ „herald‟ ti tein an letling thung. Mizo tawng tlangaupuitu tih awmzia chu
tlangau tak nilo a puitu ang chauh ani a. Mizo tawnga Baibul lelingtute hian Lal Isua Krista kha
tlangau (herald) niin Paul-a chu a puitu tlangaupuitu ang velah an ngai ani maithei. Chutiang zel chuan chanchintha thehdarhtu, puangtu emaw hriltu apiangte pawh chu chanchintha tlangau nilovin chanchintha tlangaupuitu kan lo ni ta ani.
Thutlipna: A chunga tlangau chungchang kan han ziahlan tlemte atang pawh hian Mizo pi leh pute nun zia (culture) in Kristianna atana kawng a lo sial dan te, Kohhran than zel nana hmanraw pawimawh tak anih dan te leh chachintha hril nana a tangkai ziate chiang takin kan hre thei. Kum
100 chuang Kristian kan nih hnu pawh hian tlangau chuan hmun pawimawh tak ala luah reng a, chanchinbu hmangin Kohhran ala tlangau reng a, biakin ah leh khawlaiah chanchintha kan la tlangaupui reng bawk. Tin, khawtlang in relbawlna atan Village Council tlangau te, Young Mizo
Association tlangau te khawtin/vengtin ah kan la hmang reng a, an tlangau dan erawhchu a dang deuh vek tawh a, aurinna (microphone) hmangin kan tlangau tawh thung. Chuvangin Mizo pi leh pute sakhuana leh khawtlang in relbawlna kawnga tlangau leh tlang-au in hmun pawimawh tak a lo luah tawh thin ang khan vawiin thlengin Mizote nunah tlangau pawimawhna chu ala pangngai reng a. Tlangau leh tlang-au tello chuan Mizo nun a famkim lova, tlangau hmangin khawtlang
inpumkhatna kan la kengkawh zel a, chhiat leh that thu leh khawtlang tana hriattur pawimawh te
tlangau hmangin kan la in hriattir zel a. Kristianna atirah tlangau hmangin kan dawng a, chanchintha tlangau leh tlangaupuitu ah kan la tang zel a.Mizote hi khawvela chanchintha buaipui bertute zinga chhiar kan lo nive ta hial ani.
