By Denis Lalfela, Rome
India ram hnam pa Mahatma Gandhi meuh pawhin a lo ngaihsan em em leh Krista avanga inkulh hrang (monks) te pawhin chaw pui ber a an lo hman, tlang chunga Lal Isua thusawi 'Thlaraua retheite chu an eng a thawl e, Vanram an ta a ni si a' (Mt 5:3) tih hi ngaithla fo mah ila kan la bèl chiang tawk lo mai thei. A taka nunpui pawh kan duh threuh awm e! He Lal Isua thusawi ropui tak hian eng mite nge a sawi chhan tih leh enge sawi a tum tihte kan thlir ho dawn a ni. Isua ngei pawh Pathian ram Chanchin Tha leh simna thu puangin a vàk vel a (Mk 1:15). He sàwmna thu hian mi lian leh mi tè a thlei hrang lo. Isua thusawi ngei, 'Thlaraua retheite chu an eng a thawl e, Vanram an ta a ni si a'(Mt 5:3) tih leh 'Nangni retheite u in eng a thawl e, Pathian ram in ta a ni si a' (Lk 6:20), tihte hian, khawvel sum leh pai a retheihna ni ngawt lovin, thlarau a tlawmna nun – Krista avang zawka retheihna nun chu chawisangin, engkima Pathian a innghat leh a aw nghak thrin turin min sawm a ni. Lal Isua hun lai a mite awmdan tlangpui kan en rualin, tlang chunga a thusawiin 'retheite' a tih te chu ilo chhui hmasa teh ang.
Lal Isua hunlai khan mi tam tak chu ensan leh hnutchhiah an ni. Chhiahkhawntute pawh, Rome mi - Pathian ring lo mite thu an awih avang leh dik lo tak a sum tam tak an hlèp ruk avangin misual a ngaih leh endawng an ni. Tin, nawhchizuarte, damlote leh ramhuai zàwlte pawh mi hnuaihnung cheiin an chei a ni. An damlohnate pawh Pathian hremnaah zu ngai tlat pek a! (Jn 9:2). Hetiang tak a ensan leh hnuaichhiah an nihna chhan hi Pharisaite vang a ni kan ti thei ang. Chutiang taka misual a chhiar an nih miau avangin, Pathian lalram pawh chang pha ve lova hnawhchhuah tur niin an ngai tlat a ni.
Amaherawh, Isuan, misual leh mi tha te chu dah hran a an la awm tur thu 'Buh lem tehkhhin thu' ah a lo sawi daih tawh a (Mt 13:24-30). Pharisai ten chhiahkhawntute chu Pathian ram lùt tlak lova an ngaih avangin, Juda ho khawtlang nunah pawh misual enin an lo en phah ta kan tih tawh kha! Mahse a hun a lo thlen chuan, mahni inngaihlu a, lo indah thianghlim Pharisaite chu Isuan an beisei phàk bàka tihrilhhaiin, an ngaihdan/ rindan te chu a rawn let thawk a. Tlang chunga Isua thusawite chuan Pathian ram chu misual ber te tan pawh hawn a nih thu chiang takin min hrilh. Chutin hmangaihna tel miah lova an lo en ho chhiahkhawntute, damlote leh nawhchizuarte pawh ang khat vek a sawm an ni. Isuan tumah a hnawl lo! Tuna i awmdan thra lo pawh kha a hre vek asin! Mahse sim a, ahnen i pan theih nan i lakah a dawhthei mai chauh a ni. Tin, i sim rualin a ngaihdam hmak che a, i hun kal tawha i sualna kha a thai bo vek tih hria ang che. Tun atranga I hmalam hun kha a ni Lalpan a duh chu! Thinlung tharin bul han tran teh le. A mak asin, kan Pathian remruat dan hi! Chhiahkhawntu Mathaia a kohva, a in a chawhlui a kil khàn, chhiahkhawntu dangte leh misual tam takin an kilpui a nih kha! Hmangaihna tel hauh lo, dàn ang chauh a rawngbawl thrin Pharisaite chuan chu chu hmu thei thrak lovin, “Engatinge in zirtìrtuin chhiahkhawntute leh misualte hnena a ei le?” tih chu trawngkam mawi ber an chhàkchhuah duh chu a lo ni ta! Isua erawh chuan thiam takin, “Mi chakte chuan dàktawr an ngai lova, mi bawrhsàwmte zàwkin an ngai a ni. Mifel takte lam tur a lokal ka ni lova, misualte zawk lam tur a lokal ka ni a sin” (Mt 9:10-13) tiin a chhàng dang hmak mai. Tin, Pharisai leh Chhiahkhawntu tawngtainaah pawh, Pathianin misualte a ngaihthlàk thu chiang takin kan hmu (Lk 18:9-14). Kan chham thui leh tawngkam thiam lam ni lovin, kan thinlung a en zawk thin. Chuvangin thlaraua retheite chu mahni inngaihlu leh dik ber a inngai tlat pharisaite leh mi neinung ho ni lovin, misual ber a an lo chei ho te chu an ni zawk a ni. 'Engthawl/ malsawm' ti a koh an nihna chhan pawh thlei bik awm lova Pathian ram chu an hnena pek a nih vang a ni.
Lal Isua chu chhiahkhawntute leh misualte zinga a tàl thin avangin namen lova sawichhiat a ni (Mt 9:10, Lk 7:34). Heng misualte tana rawngbawl hi Isuan a tih tur rèng a ni tih a chian em avangin engmah pawi sa lovin a hlen hmiah hmiah zel a ni. Tin, heng mite bawk hi a ni Chanchin Tha ring a, Amah lo zuitute chu (Lk 15:1). “Tih tak meuhin ka hrilh a che u, chhiahkhawntute leh nawhchizuarte chuan Pathian ramah an luh khalh dawn che u a nih hi! Johana chu felna kawngah chuan in hnenah a lo kal a, amah chu in ring si lova; chhiahkhawntute leh nawhchizuarte chuan amah chu an ring a; nangnin chu chu in hmuh hnu pawhin, amah chu in rin theihna turin in inlamlet chuang si lova” (Mt 21:31-32) ti a Isua thusawi hian misualte chanvo duhawm tak chu min hrilh nawn leh a ni. Chutin, tlang chunga thu a sawi trum a ‘retheite’ chu mahni tlinlohna leh chaklohna hre reng chunga, Amah zuitute hràm hràm tute chu an ni. Pharisaite - chapo leh mahni chunga innghat ang ni lova, kawng engkimah Pathian a an innghah avangin, 'thlarau/ rilrua rethei' an lo ni zawk a ni. An nun pum Lalpa hnena an hlan avangin, an nunah engpawh thleng se rinna in an thlir thiam thrin a. Chutiang mite tan chuan nun hi a hahdam a; an thil tawn apiangah Lalpa ropuina an hmu thin. Mahse hetiang ti thei tur chuan rinna kan neih a ngai a. Kristian tin ten rinna thilthlawn pèk kan dawng threuh. Nitina kan chàwm nun a ngai thung. Kan thatchhiatna leh mahni duhdana kal kan chin tlatna hian beidawnna ruamah min hruai lut fova, a tawpah phei chuan, ‘Rinna ka nei lo, ka rinna a da, Pathian a awm tak tak lo’ tiin kan kal sual hial thin. Pathian kohna leh hmangaihna hringfa ten kan chhanletna hi rinna chu a ni. Chanchinbu in a sawi te kan rin awlsam nen, Bible in Lal Isua chanchin min hrilh te chu rin mai har kan ti hle si. Mitin kan inbihchian a hun hle. Kan rinna a thrang zel turin kan pawimawh a ni tih i hre ngam ang u. Lk 6:17-20 ah pawh, 'rethei' te chu a zirtirte an nihzia kan hmu leh a, zawlnei Zephaniah lo sawi lawk angin Pathian ram an rochun dawn a ni.
Isua zuitute dinhmun tlangpui lo en leh lawk ila. Engkim chàn huam a Lal Isua zuitu a zirtirte pawh 'sangha mantu' an ni, a hunlai a eizawnna pangngai tak anih avangin sum leh paiah harsatna lian an nei kher lovang. Mathaia, chhiahkhawntu dangte leh nawhchizuarte pawh sum ngah tak an ni ngei ang. Hmeichhe rualte pawhin sum an nei a, an neih sumin Isua rawng an bawk sak hial a nih kha! (Lk 8;2-3). Mari, Marthi, Lazara, Nicodema, Josefa (Arimathai khua a mi) te pawh hi mi neinung tak vek an ni. Isuan 'retheite' ti in a ko tlat si. Chuvangin khawvel thil a rethei ni lovin, thlarau a inngaitlawm leh engkima Lalpaa innghat tlat te hi Lal Isuan 'retheite chu an eng a thawl e' a lo tih te chu an ni. 'Vanram an ta a ni si a' a lo tih pawh hian chu retheihna nun avanga Pathian an hnaihzia leh Pathian chauh lo chu engmah duh an nei lo tih a tarlang a, Vànram chu tiamin an awm a ni. Mahse maw unau, lungngaih manganna ten min bual vel a, engemaw chang chuan Isua hmel kan hmu thei thrin lo ti rawh u? Kan hriat reng tur atan a thil duhawm tak chu - Isuan kan sualna a en lova, sual sim a ngaidam reng zawk a ni. Chhiahkhawntute leh nawhchizuarte anga mi ten min ensan loh vang a thra inti mai lovin, kan nitin tlinlohna ten Isua min hlat tir thrin tih hriain, fapa tlanbo rilru puin Pathian hnen i pan ang u. Mihring chuan pawn lam landan a en thin a, Lalpa erawh chuan thinlung lam a en zawk thin si a. Hawh u, Lal Davida hovin, “Aw Pathian, keimahah hian thinlung thianghlim tak siam la; ka kawchhùngah hian thlarau dik tak siam thar leh ang che” (Sam 51:10) tiin kan sual simin, thlarauah nunthar nei ngei turin i inhlan thar leh ang u. Chutin ‘rethei’ ti a koh ni ve tawhin, Nazareth Isua thriante kan ni tawh ang a; kan sal tànna threuh ata chhuakin zalèn fate kan ni tawh bawk ang. Chutah meuh chuan, Krista atranga chhuak hmangaihna dik, hlimna thùk leh thlamuanna neitute kan ni ang a; kan nitin nunah Krista khawngaihna mak leh ropui tak chu huaisen takin kan tlangau pui reng tawh ang!
